Stress là từ bắt nguồn từ chữ la-tinh là “stringer” nghĩa là thắt chặt, căng thẳng. Do cuộc sống, công việc ngày càng khó khăn, phức tạp nên ta nghe rất nhiều từ này. Trong chăn nuôi cũng vậy, do lợi ích về kinh tế heo bị nuôi với mật độ cao trong môi trường nhân tạo, khác với tự nhiên… Lý do này khiến heo bị stress nặng. Khi heo bị stress thì năng suất sinh sản sẽ sụt giảm, FCR bị ảnh hưởng, sức miễn dịch sẽ kém.

Stress và tác dụng phụ:

Nguyên nhân gây stress sẽ được chia thành nhiều nhóm chính. Stress sinh lý (như sinh sản, lên giống, thụ thai, đẻ, cai sữa…). Stress do dinh dưỡng (thiếu hụt dinh dưỡng hoặc cung cấp quá nhiều cám). Stress do môi trường nuôi dưỡng (nhiệt độ cao, khô, quá ẩm, tiếng ồn, thông thoáng khí kém…). Stress do nhập chuồng, di chuyển…). Stress do bệnh tật (tiêm vắc-xin, nhiễm bệnh, tiêu chảy…). Stress do dược lý (sử dụng kháng sinh hoặc thuốc kháng khuẩn).

Trường hợp nếu heo bị các tác nhân gây stress bên ngoài thì vùng dưới đồi sẽ tiết ra hooc-môn CRH (Corticotropin-Releasing Hormone) tác dụng lên thùy sau tuyến yên. Thùy sau tuyến yên sẽ tiết ra ACTH (AdrenoCorticoTropic Hormone) tác dụng lên vỏ thượng thận. Vỏ thượng thận sẽ tiết ra loại hooc-môn gây stress là cortisol.

Khi heo bị stress do vận chuyển, căng thẳng... chúng cố gắng thích nghi với những thay đổi của môi trường bằng cách tiết ra cortisol trong cơ thể để nhanh chóng tạo ra năng lượng. Vì vậy, hàm lượng cortisol trong máu được sử dụng để đánh giá mức độ căng thẳng.

Khi hàm lượng cortisol trong máu tăng sẽ khiến heo giảm lượng cám ăn vào, tăng cường lượng crom thải qua nước tiểu, tăng lượng chất béo và đường tích lũy trong gan khiến tăng lượng đường huyết, giảm tăng trọng, ảnh hưởng xấu tới FCR, tác động lên tế bào T ức chế sự hình thành hạch bạch huyết và kháng thể khiến suy yếu hệ miễn dịch.

Tác dụng của Crom: Crom (Cr) đi vào tế bào và tham gia vào các quá trình tổng thể như kích hoạt thụ thể insulin dưới dạng GTF (yếu tố dung nạp glucose) và đưa insulin vào tế bào.

Cấu tạo của GTF (Yếu tố dung nạp glucose): nồng độ glucose trong máu được quyết định bởi hàm lượng của Crom. Crom được sử dụng làm GTF không được tái chế và được bài tiết qua nước tiểu. Vì vậy, khi căng thẳng xảy ra, tác dụng của insulin tăng lên do hormone cortisol làm tăng sử dụng crom, tăng lượng crom bài tiết qua nước tiểu.

Tác dụng giảm stress của Crom: Crom (Cr) thành phần chính của yếu tố dung nạp glucose (GFT), làm giảm nồng độ cortisol trong máu của vật nuôi bị stress. Từ đó cải thiện năng suất và FCR cám, đồng thời giảm tỷ lệ mắc bệnh.

Hình 2: Hiệu quả của việc giảm cortisol khi cung cấp Crom cho heo con cai sữa

Để đánh giá hiệu quả của việc giảm stress khi bổ sung Crom. Các nhà khoa học đã tiến hành thí nghiệm ở heo con cai sữa của 32 nái (trọng lượng khoảng 9,56 ± 1,64 kg). Với các nhóm đối chứng nhóm bổ sung Crom 1.000 ppb và nhóm bổ sung Crom 2.000 ppb. Thí nghiệm kéo dài trong 56 ngày (khoảng 14 ngày sẽ đo nồng độ cortisol 1 lần).

Kết quả là, ở ngày 42, nhóm bổ sung 1.000 ppb nồng độ cortisol giảm 8,6%, nhóm 2.000 ppb giảm 18,5%. Ở ngày 52 nhóm bổ sung 1.000 ppb nồng độ cortisol giảm 19,6%, nhóm bổ sung 2.000 ppb giảm 20,4% (hình 2). Ở thí nghiệm khác, bổ sung Crom hữu cơ 300 ppb, 600 ppb trong vòng 28 ngày trên heo thịt. Kết quả cho thấy nhóm bổ sung 300 ppb tăng trọng ngày tăng 4,1%, bình quân độ dày mỡ lưng cải thiện 15,4% (bảng 1).

Bảng 1: Kết quả việc bổ sung Crom hữu cơ trên heo thịt và heo choai

Hiệu quả của việc bổ sung Crom hữu cơ 200 ppb trong vòng 6 tháng cho nái (12 tháng tuổi) giúp tăng PSY lên 0,71 con và rút ngắn số ngày lên giống lại 0,48 ngày.

Bảng 2: Kết quả việc bổ sung Crom hữu cơ trên nái sinh sản

Nguyên nhân gốc gây stress là việc tăng nồng độ cortisol, khiến tăng việc chuyển hóa chất dinh dưỡng trong cơ thể, giảm hiệu quả sử dụng năng lượng, giảm chất lượng thịt, giảm khối lượng thịt, FCR kém, tăng thân nhiệt cơ thể…Crom giúp giảm trực tiếp nồng độ cortisol là một biện pháp hiệu quả giúp giảm stress.